Blog

Tuzlada hasat edilmiş tuz yığınları

Tuz Üretimi: Göl, Kaya ve Vakum Tuzu Nasıl Üretilir?

Tuz üretimi, tuzun kaynağına göre üç temel yöntemle yapılır: güneşle buharlaştırma, madencilik ve vakum.

Mutlucan Tuz olarak göl tuzunu Tuz Gölü’nde, kaya tuzunu Kırşehir Mucur’da üretiyor ve işliyoruz.

Aşağıda üç yöntemi tesis gözüyle anlatıyoruz: havuzdan hasada, madenden kırıcıya, vakumdan paketlemeye.

Tuz üç yöntemle üretilir. Göl ve deniz tuzu, tuzlu suyun havuzlarda güneş ve rüzgârla buharlaştırılmasıyla elde edilir. Kaya tuzu, yeraltındaki yataklardan madencilikle çıkarılır. Vakum tuzu ise tuzun çözündürülüp arıtılması ve kapalı buharlaştırıcılarda yeniden kristallendirilmesiyle üretilir. Ham tuz sonra yıkanır, öğütülür, elenir ve paketlenir.

Tuz üretimi hangi yöntemlerle yapılır?

Yöntemi belirleyen, tuzun doğada bulunduğu biçimdir. Tuz ya suda çözünmüş ya da yeraltında katı hâlde bulunur.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü’ne (MTA) göre Türkiye’de ham tuz dört doğal kaynaktan üretilir.

Bu kaynaklar deniz suyu, göl suyu, yeraltındaki kaya tuzu yatakları ve yeraltından çıkan tuzlu kaynak sularıdır.

Deniz ve göl tuzu, rüzgâr ve güneşin sağladığı doğal buharlaşmayla elde edilir.

Kaya tuzu oda-topuk yöntemiyle çıkarılır.

Kaynak tuzu ise tuzlu kaynak suyunun havuzlarda yoğunlaştırılmasıyla elde edilir.

Avrupa tuz üreticilerini temsil eden EUSalt da tuz üretimi yöntemlerini üç başlıkta toplar.

Bu başlıklar güneşle buharlaştırma, kaya tuzu madenciliği ve çözelti madenciliğidir.

Çözelti madenciliği, yeraltındaki tuzu suyla çözerek çıkarır ve vakum tuzunun hammaddesini sağlar.

Yöntem Hammadde Nasıl çalışır? Tipik ürün
Güneşle buharlaştırmaGöl ya da deniz suyuTuzlu su havuzlarda güneş ve rüzgârla buharlaşır, tuz tabanda kristallenirHam göl tuzu, deniz tuzu
MadencilikYeraltındaki kaya tuzu yatağıTuz, oda-topuk yöntemiyle galerilerden çıkarılır ve kırılırHam kaya tuzu, yol tuzu
Vakumla buharlaştırmaÇözündürülmüş tuz ya da doğal tuzlu suArıtılmış çözelti kapalı buharlaştırıcılarda düşük basınçta kaynatılırVakum (rafine) tuzu, PDV tuzu

Üç yöntemin çıktısı da esas olarak sodyum klorürdür. Farkı saflık düzeyi, tane yapısı ve üretim maliyeti belirler.

Göl tuzu üretimi: güneş ve rüzgârla buharlaştırma

Göl tuzu üretimi, doğanın sunduğu iki enerjiye dayanır: güneşin ısısı ve rüzgârın kurutucu etkisi.

Türkiye’de bu yöntemin merkezi Tuz Gölü‘dür. Göl, Van Gölü’nden sonra ülkenin ikinci büyük gölüdür.

Tuz Gölü; Ankara, Konya ve Aksaray sınırlarında yer alır. Dünyanın en tuzlu göllerinden biri kabul edilir.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın Tuz Gölü sayfası üretim yöntemini de açıklar.

Sayfaya göre gölde tuz, göl suyunun güneş altında buharlaştırılmasıyla ve havuzlama sistemiyle üretilir.

Mutlucan’ın göl tuzu üretimi, Ankara Şereflikoçhisar’daki Kayacık Tuz İşletmesi’nde 2006’dan bu yana sürüyor.

Üretim üç aşamada ilerler: suyun havuzlara alınması, kristalleşme ve hasat.

Göl suyunun havuzlara alınması

Göl suyu, pompalarla göl kıyısında kurulan buharlaştırma havuzlarına aktarılır.

Üretim, gölde doğal olarak oluşan tuz tabakasına dokunmadan, bu amaçla kurulan özel havuzlarda yapılır.

Sıcak havaların başlamasıyla havuzdaki su buharlaşmaya başlar. Rüzgâr, yüzeydeki nemi taşıyarak süreci hızlandırır.

Su kaybettikçe havuzdaki tuzlu suyun yoğunluğu artar. Bu aşamada çözeltide çözünmüş hâldeki tuz henüz çökmez.

Kristalleşme ve 8–10 cm’lik tuz tabakası

Tuzlu su doyma noktasına ulaştığında sodyum klorür kristallenmeye başlar ve havuz tabanına çöker.

EUSalt’ın güneşle buharlaştırma sayfası bu adımı ayrı kristalleştirme havuzlarında tarif eder.

Buharlaşma sürdükçe tabandaki tabaka kalınlaşır. Mutlucan havuzlarında tabanda 8–10 cm kalınlığında tuz tabakası oluşur.

Gölün kendisinde ise yaz sonunda, kuruyan kesimlerde 30 cm’yi bulan doğal bir tuz tabakası meydana gelir.

Havuzlardaki kontrollü ortam, hasat edilecek tuzun yabancı maddelerle temasını azaltır ve düzenli bir tabaka sağlar.

Güneşle buharlaştırmada tuzlar kademeli çöker. MTA bu sırayı deniz tuzlaları için ayrıntılı biçimde tarif eder.

Önce kalsiyum karbonat ve demir oksit gibi maddeler dibe çöker. Yoğunluk arttıkça kalsiyum sülfat (alçı) ayrılır.

Sodyum klorür, tuzlu suyun yoğunluğu yaklaşık 25 bome derecesine ulaştığında kristalleştirme havuzlarında çöker.

Bome, tuzlu suyun yoğunluğunu gösteren bir ölçektir.

Bu kademeli çökelme, kristalleşen tuzun daha temiz olmasına katkı verir.

Hasat, yıkama ve stoklama

Tuz kabuğu oluştuğunda havuzdaki fazla su uzaklaştırılır. Ardından tabaka özel makinelerle hasat edilir.

Hasat edilen ham tuz stok alanlarına taşınır. Burada yığınlar hâlinde bekletilir ve fabrikaya beslenir.

Sonraki adım yıkamadır. Ham tuz, yıkama prosesinde yabancı maddelerden arındırılır.

Hasattan ürüne giden yolu fotoğraflarla Tuz Gölü’nden tuz nasıl elde ediliyor yazımızda anlattık.

Kaya tuzu üretimi: madencilik

Kaya tuzu, yeraltında katı hâlde bulunan tuzdur.

Türk Gıda Kodeksi kaya tuzunu, yer altındaki tuz galerilerinden üretilen tuz olarak tanımlar.

MTA’nın kaya tuzu bilgi sayfasına göre bu yataklar jeolojik devirlerde oluştu.

Denizlerin ya da kapalı iç havzaların buharlaşarak kuruması, geride kalın tuz katmanları bıraktı.

MTA, Türkiye’de kaya tuzu üretiminde oda-topuk yönteminin kullanıldığını belirtir. Yöntem şöyle işler:

  1. Galeri açma: Tuz katmanında yatay galeriler (odalar) açılır. Kazı, delme-patlatma ya da sürekli kazı makineleriyle yapılır.
  2. Topuk bırakma: Odalar arasında tuzdan sütunlar (topuklar) bırakılır. Topuklar tavanı taşır ve madenin dengesini korur.
  3. Yükleme ve taşıma: Kopan tuz blokları yüklenip madenden çıkarılır.
  4. Kırma ve eleme: Bloklar kırıcılarda küçültülür ve tane boyuna göre elenir.
  5. Stok ve işleme: Ham kaya tuzu ya olduğu gibi sevk edilir ya da yıkama ve rafinasyona gönderilir.

Kaya tuzunun rengi, içerdiği kil ve yabancı maddelere göre değişir.

MTA’ya göre ülkemizdeki kaya tuzu genellikle gri renktedir. Saflık da madenden madene farklılaşabilir.

Göl tuzundan farklı olarak kaya tuzu üretimi mevsime bağlı değildir; yeraltında yıl boyunca sürdürülebilir.

Mutlucan’ın kaya tuzu madeni Kırşehir Mucur’dadır. Buradan yılda 500.000 tonun üzerinde ham kaya tuzu çıkarılır.

Ham kaya tuzu; endüstriyel işleme, yol tuzu ve buz çözme, kimya ve su şartlandırma ile hayvancılıkta kullanılır.

Oluşumdan kullanım alanlarına kadar ayrıntıları kaya tuzu nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Türkiye’deki kaya tuzu yataklarını ve tuzlaları bölge bölge tuz madeni ve tuzlalar rehberinde topladık.

Rafine ve vakum tuzu üretimi

Vakum tuzu, yüksek saflık ve homojen tane isteyen kullanımlar için üretilir. Hammaddesi göl ya da kaya tuzu olabilir.

Yöntem dört adımda özetlenebilir:

  1. Çözündürme: Tuz suda çözündürülür ve doymuş tuzlu su elde edilir.
  2. Arıtma: Çözeltideki kalsiyum ve magnezyum gibi safsızlıklar çöktürülerek ayrılır.
  3. Vakumla kristallendirme: Arıtılmış çözelti kapalı buharlaştırıcılarda düşük basınçta kaynatılır ve tuz kristallenir.
  4. Kurutma ve eleme: Kristaller sudan ayrılır, kurutulur ve tane sınıflarına ayrılır.

EUSalt’a göre Avrupa’da çözelti madenciliği yaygındır ve elde edilen tuzlu su buharlaştırıcılarda kristallendirilir.

Bu yöntemde yeraltındaki kaya tuzu tabakasına su basılır, oluşan tuzlu su yüzeye pompalanır.

Mutlucan Grup’ta rafine (vakum) üretim, Kırşehir Mucur’daki tesislerde yapılır.

Grup markası Parla’nın verisine göre bu rafine kaya tuzunda saflık %99,9’dur.

Güneşle buharlaştırmadan farklı olarak vakum yöntemi, suyu kaynatmak için bir enerji kaynağına ihtiyaç duyar.

Buna karşılık üretim hava koşullarından bağımsızdır ve kapalı tesiste yıl boyunca sürer.

Yıkamadan PDV tuzuna kadar tüm aşamaları rafine tuz nedir yazımızda adım adım açıkladık.

Tuz fabrikasında işleme: öğütme, eleme, iyotlama, paketleme

Hasat ya da madenden gelen ham tuz, tuz fabrikasında kullanım amacına göre işlenir.

Mevzuat, işlenmiş tuzun rafine edilmeden ya da yıkanmadan piyasaya sunulmasına izin vermez.

Bu kural Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği (Tebliğ No: 2013/48) ile konmuştur.

Bir tuz fabrikasında tipik akış şöyledir:

  1. Yıkama: Ham tuz tek ya da çift yıkamayla kil, kum ve çözünmeyen maddelerden arındırılır.
  2. Öğütme: Tuz, hedef ürüne göre pudra, ince ya da iri taneye indirilir.
  3. Eleme: Elekler tane sınıflarını ayırır. Sofra tuzunun tamamı 1000 µm’lik elekten geçer.
  4. İyotlama: Sofra tuzuna kilogram başına 25–40 mg potasyum iyodat eklenir. Gıda sanayi tuzunda iyot isteğe bağlıdır.
  5. Paketleme: Ürün big-bag, çuval, paket ya da kavanoza doldurulur ve etiketlenir.
  6. Sevkiyat: Dökme ya da paletli ürün, alıcının tesisine göre yüklenir.

Tane sınıfları gıda tuzunda mevzuatla tanımlıdır:

Ürün Elek şartı (Tebliğ No: 2013/48)
Sofra tuzuTamamı 1000 µm’lik elekten geçer; en çok %20’si 210 µm’lik elekten geçer
Sofrada öğütme tuzuTamamı en az 4000 µm’lik elekten geçer; en çok %10’u 1000 µm’lik elekten geçer
İri salamura tuzuTamamı en az 6000 µm’lik elekten geçer; en çok %10’u 2000 µm’lik elekten geçer

Etikette tuzun kaynağı da yazılır: “göl tuzu”, “kaya tuzu”, “deniz tuzu” ya da “yeraltı kaynak tuzu”.

Tebliğe göre farklı kaynaklardan üretilen tuzlar birbirine karıştırılarak piyasaya sunulamaz.

Ambalaj seçimi de ürüne göre değişir. Tebliğ, tüketiciye sunulan tuzlar için ambalaj sınırları koyar:

  • Sofra tuzu: Net miktar en çok 3000 g
  • İyotsuz sofra tuzu: Ambalaj en çok 250 g
  • Sofrada öğütme tuzu: Net miktar en çok 500 g; değirmenli kavanoz ya da yedek paket
  • İri salamura tuzu: Net miktar en az 1500 g
  • Gıda sanayi tuzu: Net miktar en az 10 kg

Sanayi tuzu big-bag ve paketli, yol tuzu ise dökme, big-bag ya da çuvalla sevk edilir.

Her ürün her adımdan geçmez. İşlenmemiş doğal ham tuz, rafinasyon hammaddesi olarak doğrudan sevk edilir.

Ham tuz; kimya ve deri sanayinde ve su yumuşatmada da bu hâliyle değerlendirilir.

Kalite kontrol: laboratuvar analizleri, ISO 9001, ISO 22000, HACCP

Tuz üretiminde kalite, hasattan sevkiyata kadar süren laboratuvar kontrolleriyle izlenir.

Gıda tuzu için temel parametreler Türk Gıda Kodeksi’nde tanımlıdır:

Parametre Tebliğdeki sınır
Sodyum klorür (kuru maddede)Kaya ve yeraltı kaynak tuzunda en az %97, diğer tuzlarda en az %98
Rutubet (kütlece)Deniz ve yeraltı kaynak tuzunda en çok %2, diğer tuzlarda en çok %0,5
Suda çözünmeyen maddeİşlenmiş tuzda en çok %0,5
Asitte çözünmeyen maddeİşlenmiş tuzda en çok %0,5
İyot (sofra tuzu)25–40 mg/kg potasyum iyodat

Bunlara ek olarak tane dağılımı, yabancı madde ve bulaşan analizleri yapılır.

Bulaşan sınırları tebliğin ekinde yer alır. Numune alma ve analizler Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği’ne göre yapılır.

Uluslararası çerçevede Codex gıda tuzu standardı da kuru maddede en az %97 NaCl ister.

Mutlucan’da laboratuvar kontrolleri süreklidir; analizler uluslararası standartlarda yapılır ve Ar-Ge çalışmaları sürer.

Kalite yönetimi belgelerle desteklenir. Sertifikalarımız arasında şu standartlar yer alır:

  • ISO 9001: Kalite yönetim sistemi
  • ISO 22000: Gıda güvenliği yönetim sistemi; HACCP ilkelerini yönetim sistemiyle birleştirir
  • ISO 14001: Çevre yönetim sistemi
  • ISO 45001:2018: İş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemi
  • TS 13001

HACCP, tehlike analizi ve kritik kontrol noktaları sistemidir. Üretimdeki riskli adımları tanımlar ve izler.

Grup markaları Parla ve Ahu’nun üretimi ise ISO, HACCP ve SEDEX belgelidir.

Sürdürülebilir tuz üretimi

Güneşle buharlaştırma, suyu uzaklaştırmak için güneş ve rüzgârı kullanır. Bu, göl tuzu üretiminin doğasında vardır.

Tuz Gölü, 2000 yılında Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edildi. Bakanlık gölü A sınıfı sulak alan olarak tanımlar.

Göl aynı zamanda flamingoların kuluçka alanıdır ve I. derece doğal sit olarak tescillidir.

Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi, UNESCO’nun Dünya Mirası Geçici Listesi’nde de yer alır.

Bu nedenle üretim, gölün doğal yapısını gözeten bir düzende yürütülür.

Mutlucan, gölde doğal olarak oluşan tuz tabakasına dokunmaz. Üretim, bu amaçla kurulan özel havuzlarda yapılır.

Şirket, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın Sıfır Atık projesine dahildir. Çevre yönetimi ISO 14001 ile belgelidir.

Bu yaklaşımın ayrıntılarını Mutlucan ve sürdürülebilirlik sayfamızda paylaşıyoruz.

Türkiye’de tuz üretimi ve Mutlucan Tuz

Türkiye’nin tuz kaynakları

Türkiye’de tuz üretimi göl, deniz, kaya ve kaynak tuzuna dayanır.

Mevzuat da etikette bu dört kaynağı ayrı ayrı adlandırır.

MTA, göl tuzu kaynakları arasında Tuz Gölü, Seyfe Gölü ve Palas Gölü’nü sayar.

Deniz suyundan tuz, MTA’ya göre İzmir Çamaltı ve Balıkesir Ayvalık tuzlalarında üretilir.

Kaya tuzu ise İç ve Doğu Anadolu’daki yataklardan çıkarılır. MTA, Çankırı, Nevşehir ve Yozgat yataklarını öne çıkarır.

Kaynak tuzu, kaya tuzu katmanlarından geçen yeraltı sularının yüzeye çıkmasıyla oluşan tuzlu sulardan elde edilir.

Tebliğe göre yeraltı kaynak tuzu yalnızca iri salamura, gıda sanayi ve sofrada öğütme tuzu olarak satılabilir.

Mutlucan Tuz’un üretim yapısı

Mutlucan Tuz, Mutlu Grup çatısı altında faaliyet gösteren bir aile şirketidir.

Türkiye’nin en büyük, dünyanın sayılı tuz üreticilerinden biridir ve 2006’dan bu yana üretim yapar.

İki üretim merkezimiz var: Tuz Gölü’nde göl tuzu, Kırşehir Mucur’da kaya tuzu ve rafine (vakum) tuz.

Bir ham tuz üreticisi olarak yılda 1,5 milyon tonun üzerinde ham göl tuzu üretiyoruz.

Kırşehir Mucur’daki madenden ise yılda 500.000 tonun üzerinde ham kaya tuzu çıkarıyoruz.

Göl tuzu, kaya tuzu ve vakum tuzunu entegre biçimde üreten bu yapı, farklı saflık ihtiyaçlarına yanıt verir.

Ham tuzdan yıkanmış ve rafine ürüne kadar zincir aynı grup içinde yönetilir.

Ürünlerimiz Avrupa, Asya ve Afrika’da 40’tan fazla ülkeye ulaşıyor.

Şirket geçmişimizi ve üretim merkezlerimizi hakkımızda sayfasında bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Tuz Gölü’nde tuz hangi dönemde hasat edilir?

Hasat, buharlaşmanın yoğunlaştığı sıcak dönemin ardından, havuz tabanında tuz tabakası oluştuğunda yapılır. Havuzlardaki su sıcak havaların başlamasıyla buharlaşmaya başlar ve tabanda 8–10 cm’lik tuz tabakası oluşur. Kesin hasat takvimi her yıl hava koşullarına göre işletme tarafından belirlenir.

Göl tuzu ile kaya tuzu üretimi arasındaki fark nedir?

Göl tuzu, göl suyunun havuzlarda güneş ve rüzgârla buharlaştırılmasıyla yüzeyde üretilir. Kaya tuzu ise jeolojik devirlerde oluşmuş yeraltı yataklarından, oda-topuk yöntemiyle madencilikle çıkarılır. Göl tuzu hasat mevsimine bağlıdır; kaya tuzu üretimi yıl boyunca yeraltında sürdürülebilir. Her iki ham tuz da sonrasında yıkanabilir, öğütülebilir ya da rafine edilebilir.

Tuz fabrikasında tuz nasıl paketlenir?

Paketleme hattı, elenmiş tuzu ürün tipine göre big-bag, çuval, paket ya da kavanoza doldurur. İyotlu ürünlerde iyot kaybını engelleyen ambalaj malzemesi kullanılır; etikete iyot sembolü ve tavsiye edilen tüketim tarihi basılır. Tüketiciye sunulan ambalajların net miktar sınırları mevzuatla belirlenmiştir.

Tuz üretiminde kalite nasıl kontrol edilir?

Kalite, laboratuvarda yapılan düzenli analizlerle izlenir. Sodyum klorür oranı, rutubet, suda ve asitte çözünmeyen madde, tane dağılımı ve iyotlu ürünlerde iyot miktarı ölçülür. Bu sonuçlar Türk Gıda Kodeksi sınırlarıyla karşılaştırılır; üretim ISO 9001 ve ISO 22000 gibi yönetim sistemleriyle belgelenir.

Ham tuz tedariki ve teknik bilgi için

Göl tuzu için ham göl tuzu, kaya tuzu için ham kaya tuzu sayfalarımızda ürün özelliklerini bulabilirsiniz.

Toplu tedarik, ambalaj ve tane boyu seçenekleri için ekibimiz kullanım alanınıza göre bilgi verir.