Blog

Gıda üretim tesisinde kalite kontrol denetimi

Gıda Sanayinde Tuz: Kalite Kriterleri, Belgeler ve Tedarik

Gıda sanayinde tuz, reçetelerde aynı anda birden fazla görev üstlenen temel bir bileşendir.

Tat verir, dayanıklılığı destekler, peynirin ve hamurun yapısını etkiler, fermantasyonu yönlendirir.

Bu rehber satın alma ve kalite ekipleri için hazırlandı.

Hangi değerlere bakılır, hangi belge istenir, tedarik nasıl planlanır sorularını mevzuata dayanarak yanıtlar.

Mutlucan Tuz olarak 2006’dan bu yana Tuz Gölü’nde göl tuzu, Kırşehir Mucur’da kaya tuzu üretiyoruz.

Gıda sanayinde tuz seçerken önce Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği’ne uygunluk aranır. Kuru maddede NaCl oranı, rutubet, suda ve asitte çözünmeyen madde, ağır metal değerleri ve tane boyu analiz raporuyla belgelenmelidir. Tedarikçiden ISO 22000 kapsamı, HACCP uygulaması, iyot ve katkı durumu, ambalaj tipi ve sevkiyat planı da istenir.

Gıda sanayinde tuzun görevleri: tat, koruma, doku, fermantasyon

Tuzun ilk görevi tattır: tuzluluk verir ve ürünün diğer aromalarını belirginleştirir.

Koruma tarafında tuz, bazı mikroorganizmaların gelişmesini sınırlarken bazılarına seçici olarak alan açar.

Doku tarafında etkisi üründen ürüne değişir. Peynirde tuzlama sırasında peynirden peynir suyu ayrılır.

Et ürünlerinde tuz, kıymanın bağlanmasına ve dilimlenebilir bir yapı oluşmasına katkı verir.

Fermantasyonda ise tuz derişimi belirleyicidir: turşu ve zeytinde laktik asit fermantasyonunun hızını ayarlar.

Bu dört görev, tuz seçiminde farklı özellikleri öne çıkarır: saflık, tane boyu, çözünme davranışı ve iyot durumu.

Tuzun reçetedeki payı küçük olsa da hatta sürekli tüketilen bir hammaddedir.

Bu yüzden partiler arası küçük bir kalite sapması, büyük üretim hacminde kolayca görünür hale gelir.

Sektörlere göre tuz kullanımı

Her sektör tuzdan farklı bir özellik bekler. Aşağıdaki özet, satın alma şartnamesi için bir başlangıç noktasıdır.

Ekmek ve unlu mamuller

Ekmek ve unlu mamullerde hamura hızlı ve eşit dağılan, ince taneli tuz tercih edilir.

Tuz miktarı hamurun davranışını etkilediği için dozlama hassasiyeti ve tane homojenliği önemlidir.

Mutlucan’ın gıda sanayi tuzu ince tanelidir; ekmek, unlu mamul, konserve ve hazır gıdaya yöneliktir.

Et ve şarküteri

Et ürünlerinde tuz hem lezzet hem de yapı için kullanılır; kürlenmiş ürünlerde nitritle birlikte çalışır.

Mevzuata göre nitrit, gıdada kullanım için yalnız tuz veya tuz ikamesiyle karışım halinde satılabilir.

Mutlucan’ın nitritli tuz ürünü %0,6 oranında nitrit ilavesiyle hazırlanır.

Kullanım ve mevzuat ayrıntıları için kürleme tuzu nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Turşu, zeytin ve peynir

Salamura üretiminde iri taneli, iyotsuz ve temiz çözünen tuz öne çıkar.

Türk Gıda Kodeksi, evde salamura için satılan iri salamura tuzunu iyot içermeyen tuz olarak tanımlar.

MEB’in beyaz peynir modülü, peynir salamurasında kuru maddede en az %98–99 NaCl içeren temiz tuz önerir.

Sanayi ölçeğinde iyotsuz ince tuz veya yıkanmış tuz da kullanılabilir; belirleyici olan spesifikasyondur.

Oranlar ve tuz seçimi için salamura tuzu nedir rehberimizi okuyabilirsiniz.

Konserve ve hazır gıda

Konserve, sos ve hazır yemekte tuz çoğu zaman suda çözülerek dozlanır.

Bu hatlarda suda çözünmeyen madde düşük olmalıdır; aksi halde tortu ve bulanıklık görülebilir.

Hazır gıda karışımlarında ince ve homojen tane, tuzun baharatla birlikte eşit dağılmasına yardım eder.

Gıda sanayinde tuz seçerken kalite kriterleri: NaCl oranı, tane boyu, nem, çözünmeyen madde

Temel çerçeve Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği‘dir (Tebliğ No: 2013/48).

Tebliğ gıda sanayi tuzunu, gıda sanayinde kullanılan ve son tüketiciye doğrudan sunulmayan tuz olarak tanımlar.

Bu tuz iyotlu veya iyotsuz olabilir; perakendede satılamaz, üretim yerlerinde ve gıda toptancılarında satılabilir.

Gıda tuzu kalite kriterleri için tebliğin temel sınırları aşağıdadır:

Kriter Tebliğdeki sınır Satın almada ne sorulur?
Sodyum klorür (kuru maddede)Kaya ve yeraltı kaynak tuzunda en az %97; göl ve deniz tuzu gibi diğer tuzlarda en az %98Parti analizinde ölçülen değer ve kullanılan yöntem
RutubetYeraltı kaynak ve deniz tuzunda en çok %2; diğer tuzlarda en çok %0,5Ölçüm anı ve depolama önerisi
Suda çözünmeyen maddeİşlenmiş tuzda kütlece en çok %0,5Sıvı dozlama ve salamurada bulanıklık riski
Asitte çözünmeyen maddeİşlenmiş tuzda kütlece en çok %0,5Kum ve kil gibi mineral kalıntı göstergesi
Yabancı maddeBulunmazEleme, yıkama ve ayıklama adımları
Tane boyuSanayi tipi tuz için sabit aralık yok; sofra tuzu ve iri salamura tuzu için tanımlıElek analizi ve kabul toleransı

Tebliğ, işlenmiş tuzun rafine edilmeden veya yıkanmadan piyasaya sunulamayacağını da belirtir.

Kaynağına göre üretilen tuzlar birbiriyle karıştırılarak satılamaz; kaynak etikette yazılır.

Codex Alimentarius’un gıda sınıfı tuz standardı CXS 150-1985 de kuru maddede, katkılar hariç, en az %97 NaCl ister.

Göl tuzu mu kaya tuzu mu?

Tebliğ kaynağa göre farklı alt sınır koyar: kaya tuzunda kuru maddede en az %97, göl tuzunda en az %98 NaCl.

Etiket de kaynağı söyler: “göl tuzundan üretilmiştir” veya “kaya tuzundan üretilmiştir” gibi ifadeler zorunludur.

Tebliğ, etikette tuzun kaynağından doğan bir üstünlük ibaresine izin vermez.

Bu yüzden seçim kaynak adına göre değil, analiz değerlerine ve hattaki performansa göre yapılmalıdır.

Mutlucan iki kaynağı da işler: Tuz Gölü’nde güneşle buharlaşan göl tuzu, Kırşehir Mucur’da kaya tuzu.

Göl tuzu, havuz tabanında 8–10 cm’lik bir tabaka halinde oluşur ve özel makinelerle hasat edilir.

Kaya tuzu tarafında Mucur’da maden ile rafine (vakum) üretim tesisleri bulunur.

Pratik öneri: hattınızda tutarlı sonuç veren kaynağı ve işleme tekniğini seçin, sonra sabit tutun.

Bulaşanlar: ağır metal sınırları

Tebliğin EK-2’si işlenmiş tuz için beş bulaşan sınırı verir:

  • Arsenik: en fazla 0,5 mg/kg
  • Bakır: en fazla 2 mg/kg
  • Kurşun: en fazla 2 mg/kg
  • Kadmiyum: en fazla 0,5 mg/kg
  • Cıva: en fazla 0,1 mg/kg

Tebliğ ayrıca Türk Gıda Kodeksi Bulaşanlar Yönetmeliği’ne uyumu şart koşar.

Bu yönetmelik 2023’te yenilendi; güncel sınırı iki metinden birlikte kontrol edin ve sıkı olanı esas alın.

Codex standardı da bulaşanlar için Codex’in genel bulaşanlar standardına (CXS 193-1995) atıf yapar.

Katkı maddeleri ve topaklanmayı önleyiciler

Tuzda kullanılabilecek katkılar Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği’nin EK-II’sinde yer alır.

13 Ekim 2023’te yayımlanan yönetmelik, tuz kategorisinde (12.1.1) şu örnekleri sayar:

  • Ferrosiyanürler (E 535–538): en fazla 20 mg/kg, susuz potasyum ferrosiyanür cinsinden
  • Silikon dioksit ve silikatlar (E 551–553): en fazla 10.000 mg/kg
  • Kalsiyum karbonat (E 170) ve magnezyum karbonatlar (E 504): gerektiği kadar (quantum satis)

Şartnamede katkı olup olmadığı, varsa adı, E kodu ve miktarı açıkça yazılmalıdır.

Salamura ve fermantasyon hatlarında topaklanmayı önleyici içermeyen tuz istenmesi yaygın bir uygulamadır.

İstenmesi gereken belgeler: analiz raporu, ISO 22000, HACCP, Türk Gıda Kodeksi uygunluğu

Gıda sanayinde tuz için belge seti, mevzuat uygunluğunu ve gıda güvenliği sistemini birlikte göstermelidir.

Temel belge listesi şöyledir:

  1. Parti analiz raporu: NaCl, rutubet, çözünmeyen madde ve bulaşanlar; iyotlu üründe iyot miktarı.
  2. Ürün spesifikasyonu: tane boyu aralığı, katkı durumu, ambalaj tipi ve raf ömrü bilgisi.
  3. ISO 22000 belgesi: alacağınız ürünü kapsayan kapsam satırı ve geçerlilik tarihi.
  4. HACCP uygulaması: tehlike analizi, kritik kontrol noktaları ve izleme kayıtlarının özeti.
  5. Türk Gıda Kodeksi uygunluğu: etiket örneği, ürün adı, kaynak beyanı, işletme kayıt veya onay bilgisi.

Analiz raporunu okurken üç eşleşmeye bakın: rapordaki, etiketteki ve irsaliyedeki parti numarası aynı olmalı.

Sonuçların yanında tebliğ sınırı ve analiz yöntemi yazıyorsa karşılaştırma kolaylaşır.

İlk alımda bağımsız bir laboratuvarda doğrulama analizi yaptırmak, tedarikçi raporunu test etmenin yoludur.

Sonraki partilerde risk temelli bir örnekleme planı yeterli olabilir; sıklığı kendi HACCP planınız belirler.

HACCP yalnız bir sertifika konusu değil, yasal bir yükümlülüktür.

Gıda Hijyeni Yönetmeliği‘nin 22. maddesi, HACCP ilkelerine dayalı prosedür ister.

Yönetmelik, tehlikelerin belirlenmesinden kayıt tutmaya uzanan yedi temel ilke sayar.

ISO 22000:2018, gıda zincirindeki her kuruluş için gıda güvenliği yönetim sistemi şartlarını tanımlar.

Standart, Codex’in geliştirdiği HACCP ilkelerini bir yönetim sistemi yaklaşımıyla birleştirir.

Sertifikada iki şeye bakın: kapsam satırı alacağınız ürünü içeriyor mu ve belge geçerli mi?

Mutlucan’ın ISO 9001, ISO 22000, ISO 14001, ISO 45001:2018 ve TS 13001 belgeleri bulunur.

Belgeleri sertifikalarımız sayfasında görebilir, kapsam ve geçerliliği belge üzerinden kontrol edebilirsiniz.

İyotlu mu iyotsuz mu? Üretim tipine göre seçim

Gıda sanayinde tuzun iyotlu olması zorunlu değildir; seçim ürün tipine ve hedef pazarın kurallarına göre yapılır.

İyot eklenirse tebliğ, sofra tuzu özelliklerinin sağlanmasını ister: 25–40 mg/kg potasyum iyodat.

Etikette iyot eklenip eklenmediği belirtilir; iyotlu üründe “iyotlu gıda sanayi tuzu” ifadesi yer alır.

İyotlu tuzda iyot kaybını engelleyen ambalaj kullanılır ve etikette tavsiye edilen tüketim tarihi bulunur.

Üretim tipi Genel tercih Not
Ekmek, unlu mamul, hazır gıdaİyotlu veya iyotsuz ince tuzÜrün etiketi ve hedef pazar kuralına göre
Turşu, zeytin, peynir salamurasıİyotsuz, iri veya yıkanmış tuzBulanıklık ve renk değişimi riskine karşı
Kürlenmiş et ürünleriKürleme aşamasında nitritli tuzNitrit yalnız tuzla karışım halinde satılır
Konserve ve soslarÇözünmeyen maddesi düşük tuzTortu ve bulanıklık riskine karşı

Karar vermeden önce şu üç soruyu yanıtlayın:

  1. Ürün etiketinde veya hedef pazarın kurallarında iyotlu tuz şartı var mı?
  2. Üründe salamura, fermantasyon veya renk hassasiyeti var mı?
  3. Aynı hatta hem iyotlu hem iyotsuz ürün üretiliyorsa karışıklığı önleyen ayrı depolama ve etiketleme var mı?

Toplu üretim için iyotlu gıda sanayi tuzu kontrollü iyot zenginleştirmesiyle üretilir.

İyotlu tuzun kullanım ve saklama esasları için iyotlu tuz rehberimize bakabilirsiniz.

Ambalaj ve lojistik: big-bag, paket, sevkiyat planı

Gıda sanayinde tuz big-bag ve paketli olarak tedarik edilir; seçim hattın tüketim hızına göre yapılır.

  • Big-bag: yüksek tüketimli hatlar ve dozajlama ünitesi olan tesisler için uygundur.
  • Paketli: düşük hacimli kullanım, çok sayıda ürün ve elle dozlama için pratiktir.

Tebliğe göre gıda sanayi tuzunun ambalajında net miktar en az 10 kg olur.

Etikette “Gıda sanayi için üretilmiştir.” ifadesi, ürün adıyla birlikte ve kontrast renkte yer alır.

Ambalaj malzemesi, Gıda ile Temas Eden Madde ve Malzemeler Yönetmeliği’ne uygun olmalıdır.

Mal kabulde yapılacak birkaç hızlı kontrol, sorunların çoğunu hatta girmeden yakalar:

  • Ambalaj bütünlüğü: yırtık, ıslaklık veya dış kirlenme izi olmamalı.
  • Etiket: ürün adı, “Gıda sanayi için üretilmiştir.” ifadesi, kaynak, işleme tekniği, iyot beyanı ve parti numarası.
  • Belge eşleşmesi: analiz raporu ve irsaliyedeki parti numarası etiketle aynı olmalı.
  • Görünüm: topaklanma, renk farkı veya gözle görülen yabancı madde olmamalı.

Toptan tuz alımında sevkiyatı yıllık ihtiyaç tahmini, depo kapasitesi ve üretim sezonuyla birlikte planlayın.

Turşu ve salça gibi sezonluk üretimlerde ihtiyaç kısa sürede artar; sipariş takvimini önceden paylaşın.

Mutlucan Tuz, Türkiye’nin en büyük, dünyanın sayılı tuz üreticilerinden biridir.

Yılda 1,5 milyon ton+ ham göl tuzu ve 500.000 ton+ ham kaya tuzu üretir, 40’tan fazla ülkeye ihracat yapar.

Göl suyu havuzlarda güneş ve rüzgârla buharlaşır; hasat edilen tuz yıkanır, öğütülür, elenir ve paketlenir.

Hassas gıda uygulamaları için yıkanmış ve çift yıkanmış tuz seçenekleri de bulunur.

Ambalajlı gıda tuzu seçenekleri için gıda tuzu sayfamıza bakabilirsiniz.

Tedarikçi değerlendirme kontrol listesi

Gıda sanayinde tuz alımı için bir tuz tedarikçisini değerlendirirken bu tabloyu denetim formu gibi kullanın.

Kontrol maddesi İstenecek kanıt Kabul için soru
Mevzuat uygunluğuEtiket örneği, ürün adı, kaynak beyanıEtikette “Gıda sanayi için üretilmiştir.” ifadesi var mı?
Kimyasal kaliteParti analiz raporuNaCl, rutubet ve çözünmeyen madde tebliğ sınırları içinde mi?
BulaşanlarAğır metal analizleriArsenik, bakır, kurşun, kadmiyum ve cıva ölçülmüş mü?
Tane boyuElek analizi ve spesifikasyonTolerans, hattınızın dozlama sistemine uygun mu?
İyot ve katkıSpesifikasyon ve etiketİyot ve topaklanmayı önleyici durumu açıkça yazılmış mı?
Gıda güvenliği sistemiISO 22000 belgesi, HACCP planı özetiKapsam satırı ürünü içeriyor mu, belge geçerli mi?
İzlenebilirlikParti/lot numarası, üretim yeri bilgisiBir partiyi üretim yerine kadar izleyebiliyor musunuz?
AmbalajBig-bag veya paket teknik bilgisiGıda ile temas mevzuatına uygun mu?
Tedarik sürekliliğiÜretim yapısı ve planlama yaklaşımıSezonluk artışlar için ortak bir plan var mı?
Numune ve denemeDeneme partisiHat denemesinde çözünme veya dozlama sorunu çıktı mı?

Tabloyu basit bir puanlamaya çevirmek, birden fazla teklifi karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Mevzuat, analiz ve belge maddelerinde eksik varsa toplam puan ne olursa olsun onay verilmemelidir.

Deneme partisini gerçek hat koşullarında kullanın ve çözünme süresi, dozlama doğruluğu ile son üründeki tuzu kaydedin.

Sık Sorulan Sorular

Gıda sanayi tuzu ile sofra tuzu arasındaki fark nedir?

Türk Gıda Kodeksi Tuz Tebliği’ne göre sofra tuzu doğrudan son tüketiciye sunulur, ince öğütülür ve kural olarak 25–40 mg/kg potasyum iyodat içerir. Gıda sanayi tuzu ise son tüketiciye satılmaz, iyot eklenmesi zorunlu değildir ve ambalajında net miktar en az 10 kg olur. Ayrıntılı karşılaştırma için sofra ve endüstriyel tuz farkları yazımıza bakabilirsiniz.

Hangi ürün için hangi tane boyu kullanılır?

Tebliğ gıda sanayi tuzu için sabit bir tane aralığı koymaz; tane boyu alıcı ile üretici arasında spesifikasyonla belirlenir. Genel olarak hamur, karışım ve hazır gıdada hızlı çözünen ince tane, salamura, turşu ve zeytinde iri tane tercih edilir. Tebliğ, iri salamura tuzunun tamamının 6000 µm’lik elekten geçmesini, 2000 µm’lik elekten ise en çok %10’unun geçmesini ister. Mutlucan’da gıda sanayi tuzunun tane boyu ihtiyaca göre ayarlanır.

Tuz analiz raporunda hangi değerler yer alır?

Temel rapor kuru maddede NaCl oranını, rutubeti, suda ve asitte çözünmeyen maddeyi ve arsenik, bakır, kurşun, kadmiyum, cıva değerlerini içerir. İyotlu üründe iyot miktarı, katkı içeren üründe katkının miktarı, tane boyu için elek analizi eklenir. Raporun parti/lot numarasıyla eşleştiğini ve analiz yöntemlerinin yazıldığını kontrol edin.

Big-bag tuz nasıl depolanır?

Tuz nem çeken bir üründür; big-bag’ler kapalı, kuru ve iyi havalandırılan bir alanda, zeminle temas etmeyecek şekilde palet üzerinde tutulmalıdır. Kimyasallardan, kokulu maddelerden ve su kaynaklarından uzak durmalı, ilk gelen ilk kullanılmalıdır. Açılan torbanın ağzı kapatılmalıdır. Tebliğ, taşıma ve depolamada Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği’nin ilgili hükümlerine uyulmasını ister.

Teklif ve teknik bilgi için

Gıda sanayinde tuz ihtiyacınız için spesifikasyon, analiz raporu ve ambalaj seçeneklerini ekibimizle görüşün.

Tüm ürünler ürün grubu sayfasında; sorularınız için: info@mutlucantuz.com.tr